Afyon'da Cumhuriyet Öncesi Eğitim ve Eğitim Kurumları

Afyonkarahisar çevresinin Türkler tarafından fethiyle beraber eğitime büyük önem verilmiştir. Nitekim Alâaddin Keykubat'ın 1231-1233 yılları arasında kalenin dışarısında öncelikle medrese ( Hisarardı-Alâaddin Medresesi) yaptırması bunu göstermektedir. Aynı zamanda, kalenin tamiratından sonra kalenin ve medresenin açılışına, I.Alâaddin Keykubat'ın bizzat katılmasıyla birlikte naipler, amirler ve bilginler içerisinde Mevlâna Celâleddin-i Rumî'nin de bulunması, buraya verilen önemin yanında bir kültür merkezi oluşturma hedefine de işaret etmektedir.

Afyonkarahisar'da XV. yüzyılda eğitim, sanat ve kültür hayatında önemli gelişmeler olmuştur. Bu yüzyılda yapılan Gedik Ahmet Paşa, Umur Bey ve Kasım Paşa Külliyeleri bu gelişmenin birer göstergeleridir. Bunlardan sadece Gedik Ahmet Paşa Külliyesinde medrese öğrencilerinden başka kırk kadar görevlinin hizmet verdiği, külliye imaretinde, gelip geçen, ihtiyacı olan herkese yemek dağıtıldığı göz önüne alındığında bu külliyelerin kapasitesi bize yeterli bir fikir verecektir.

Osmanlı eğitim yapısının esas unsurunu okullar oluşturmaktadır. Okulların bizzat devlet tarafından yaptırılmayıp padişahlar, sadrazamlar, vezirler gibi devletin üst kademesinde yer alan kişiler ve ulemadan ve halk arasındaki maddî gücü iyi olan şahıslar tarafından yaptırıldığı görülür. Genellikle okulu yaptıran şahıslar, bu müessesenin ebediyyen faaliyet göstermesine yönelik olarak okulun her türlü ihtiyacını karşılayabilecek gelir kaynakları tahsis ederlerdi. Okul yaptırıldıktan sonra okulun bakım ve onarımı ile ilgili masraflar ile okulda çalışan görevlilerin maaşları, okuldaki öğrenciler dahil, yemek ve barınma masrafları vb. gibi okulla ile ilgili bütün masraflar için yeterli gelir kaynakları vakfedilirdi. Böylece eğitim-öğretim için devlet hazinesinden para harcanmadan hizmetler sürdürülürdü. Osmanlılarda Tazminat'ın ilânına kadar olan bütün taşra vilâyetlerinde olduğu gibi Afyonkarahisar'da da okullaşma olarak sıbyan mektepleri ile orta dereceli medreseler karşımıza çıkmaktadır. Tazminat'tan sonra Avrupaî tarzda modern okullar olarak ara mektebi, ibtidaî, rüştî, idadî ve darülmuallimîn okullarının açıldığı; bunun yanı sıra, eski usûl mekteplerinin de 1924 yılına kadar eğitim verdikleri görülmektedir.

Cumhuriyet'in ilânından sonra 1924 yılında eski usûl sıbyan mektepleri ve medreseler kapatılmış, diğer okullarda modernleşme çalışması başlatılmıştır.

Okul denince ilk olarak ilköğretimin yapıldığı "sıbyan mektepleri" akla gelmektedir. Afyonkarahisar'da da XV.yy'da 3, XVI.yy'da 2, XVII.yy.'da 9, XVIII ve XIX yy.'larda 5'er, XX.yy. başlarında 10 olmak üzere toplam 34 sıbyan mektebi açılmıştır. Karahisar-ı Sahip merkez kazada, 1898 yılında 13 sıbyan mektebi bulunmaktadır. 1900 yılı başlarında Afyonkarahisar'a gelen Mehmet Ziya Efendide 13 sıbyan mektebi olduğunu haber vermektedir.

İbtidaî mektepler, sıbyan mekteplerinin yanı sıra Avrupaî tarzda eğitim vermek üzere açılan ilkokullardır. Afyonkarahisar'da ibtidaî olarak XIX yüzyılda 8, XX. yy. başlarında 12 mektebin açıldığı anlaşılmaktadır. Afyonkarahisar şehir ve köylerinde 1329-1330 / 1913-1914 öğretim yılında mevcut olan ibtidaî mektep sayısı 43'tür. Bunlardan 28'i hükümet ile maarife, 4'ü vakıflara, 9'u köy halkına ve 2'si şahıslara aittir. 1913-1914 öğretim yılında 5 erkek, 1 kız özel mekteb-i ibtidaî bulunmaktadır. Karahisar-ı Sahib Livası'nda 1913-1914 öğretim yılında bütün ibtidaî mekteplerde toplam 3.917 öğrenci bulunmaktadır. Öte yandan, bu okullara hazırlık olmak üzere Afyonkarahisar'da (1917) ilk ana mektebi eğitim vermektedir.

Osmanlı eğitim siteminde en önemli yeri işgal eden eğitim kurumu ise medreselerdir. Afyonkarahisar'da ilk medrese Alaaddin Keykubat döneminde açılmıştır. 1528 tarihli bir kayda göre, Karahisar-ı Sahib merkez kazada hepsi orta dereceli olmak üzere Ahmet Paşa Medresesi,Hisarardı, Alaaddin Feyzullah Paşa ve Ot Pazarı Medreseleri bulunmaktadır. Sonraki yüzyıllarda yeni medreseler açılmış ve bu okullar kapanıncaya kadar çeşitli dönemlerde Afyonkarahisar'da 43 medrese eğitim-öğretim faaliyetinde bulunmuştur. 1914 yılında Karahisar-ı Sahib merkezinde 21 medresede ki 317 öğrenci kayıtlıdır. Medreseler 16 Mart 1924 tarihli kanun ile kapatılarak tarihe karışmıştır.

Yukarıda bahsedilen okulların dışında XIX.yüzyılın ikinci yarısında Batı tarzı Rüşdiye, İdadî, Sultanî ve Dârü-l Muallimîn-ı İbtidaiyye gibi okullar açıldığı görülmektedir. 1869 Maarifi Umumiye Nizamnamesi ile bin haneli her kasabada rüşdiyelerin üstünde, sultanîlerin altında, eğitim süresi 3 yıllık bir orta eğitim kurumu olarak idadî mekteplerin açılması öngörülmüş olup, buna göre Karahisar-ı Sahib Erkek Rüşdiyesi 31 Ağustos 1895 tarihinde H.1311/M.1313 beş yıllık idadîye çevrilmiştir. Okulun bu tarihte açıldığı İdadî Müdürlüğü mühründen de anlaşılmaktadır. İdadî şimdiki Afyon Lisesinin bulunduğu binaya ise 1916-17 yılında taşınmıştır. Diğer idadî, 1918 yılında Namık Kemal İlköğretim Okulunun alt bahçesinde bulunan bir binada açılmıştır. Bu idadînin ne zaman kapandığı tespit edilememiş olup, söz konusu binaya 1947 yılında vilâyetçe verilen bir kararla Namık Kemal Okulu taşınmıştır. 1869 Nizamnamesinde, vilâyet merkezlerine sultanîlerin açılması öngörülmüştür. Beş yıllık olan Afyonkarahisar İdadîsi, 1921-1922 öğretim yılında 9 sınıflı sultanîye, 1930 yılnda da liseye dönüştürülmüştür.

Afyonkarahisar'da Cumhuriyet Dönemi Eğitim

Cumhuriyet döneminde eğitim ve öğretime özel bir önem verilmiş, herkese okuma-yazma öğretmek en büyük hedef olmuştur.

Milli Mücadele döneminde, Karahisar-ı Sahib'de Dârü'l-Muallimîn ve İdadî mektepler ile diğer idtidaî okul binaları İngilizler tarafından 1919'dan kısa bir süre önce işgal edilmiştir. Diğer taraftan Recep Efendi Medresesi de 1922 yılında Yunanlılar Afyon'dan giderken yakılmış, bazı okullar da Türk Ordusu tarafından hastane olarak bir süre kullanılmıştır.

1923-1924 öğretim yılında Afyonkarahisar'da mevcut 73 ilkokuldan ancak 34'ü okul olarak yapılan binalarda hizmet verirken, 39'u şahıslara ve vakıflara ait binalarda faaliyet göstermektedir. Bu binaların 36'sı eğitim-öğretime müsait olup, 37'si sağlık şartlarına uygun değildir. Bu dönemde 73 ilkokulda 6793, 1 orta mektepte 186, Dârül-Eytam'da 97 öğrenci mevcuttur. Okullardaki mevcut öğrenci sayısı ise 7.078'dır. Yapılan çalışmalar sonucunda Afyon'daki okul sayısı 1932-1933 yılında 132'ye ulaşmış, bu okullarda 242 öğretmen görev yaparken, 10.079 öğrenci eğitim görür hâle gelmiştir.

        Harf inkılâbından sonra Halk Fıkrasının, Türk Ocağı Şubesinin ve Muallimler Birliğinin açmış oldukları eğitim kursları fevkalâde rağbet görmüş, pek çok insan bu kurslara katılarak okuma-yazma öğrenmiştir.

Afyon Millî Eğitim Müdürlüğü 1929 yılında okulu olmayan köylerdeki öğrencilerin eğitimi için her kazada, 25 kişinin kalabileceği yurda sahip birer dershane açmış, bu iş için Afyon'da Dinarlızade Medresesi binası tahsis edilmiştir. İlk mekteplerden fazla mezun verilmeye başlanınca, orta mekteplerde 1926 yılında pedagoji sınıfları da açılmıştır. 1930'da pedagoji sınıfları yerine lise devresi açılarak, 1933 Haziran'ında ilk mezunlarını vermiştir. Cumhuriyetin ilk dönemlerinde eğitim yönünden ikinci bir millî mücadele başlatılmış ve Atatürk'ün dirayetli ve köklü sistem değişiklikleriyle çağdaş, yeni bir toplumun oluşturulması için temel taşları yerine oturtulmuş